Maandag na de 5e zondag van Pasen
Eerste lezing
Uit de Handelingen der apostelen 14,5-18.
Toen de heidenen en de Joden van Ikonium samen met hun overheden aanstalten maakten om Paulus en Barnabas te mishandelen en te stenigen, namen zij, zodra zij dit bemerkten, de wijk naar de Lykaonische steden Lystra, Derbe en hun omstreken. Ook daar predikten zij het Evangelie. Er was in Lystra een man die geen kracht in zijn voeten had en moest blijven zitten. Hij was van zijn geboorte af lam en had nooit kunnen lopen. Terwijl die man naar Paulus' toespraak luisterde, keek deze hem onderzoekend aan en zag dat hij het geloof bezat om gered te worden. Daarom sprak hij met stemverheffing: 'Ga op uw voeten staan, recht op!' De man sprong op en liep rond. Toen de mensen zagen wat Paulus gedaan had, begonnen ze te schreeuwen en riepen in het Lykaonisch: 'De goden zijn in mensengedaante tot ons neergedaald.' Barnabas noemden ze Zeus, en Paulus, omdat hij de woordvoerder was, Hermes. De priester van de tempel Zeus-buiten-de-stad bracht bekranste stieren naar de poorten en wilde samen met het volk een offer gaan opdragen. Toen de apostelen Barnabas en Paulus dit vernamen, scheurden ze hun kleren en stortten zich tussen het volk, luid roepend: 'Mannen, wat gaat ge nu beginnen? Ook wij zijn mensen, juist als gij. Wij brengen u de Blijde Boodschap dat gij u af moet keren van deze waardeloze goden en u wenden tot de levende God, die de hemel en de aarde gemaakt heeft en de zee en alles wat daarin is. In voorbije tijden liet Hij alle volken hun gang gaan, maar Hij heeft niet nagelaten getuigenis van zichzelf te geven door het schenken van weldaden: vanuit de hemel schonk Hij u immers zegen en vruchtbare jaargetijden en verblijdde u met overvloed van voedsel.' Maar zelfs deze woorden konden het volk er maar nauwelijks van weerhouden hun een offer op te dragen.
Historische analyse Eerste lezing
De context van deze passage speelt zich af in het vroege uitzendingswerk van Paulus en Barnabas onder niet-Joodse bevolkingen in Klein-Azië. De lokale gemeenschap in Lystra is religieus beïnvloed door traditionele culten; de reactie op de genezing van de lamme man – de overtuiging dat "de goden in menselijke gedaante zijn neergedaald" – duidt op een diepgewortelde interpretatie van het bovennatuurlijke volgens de bestaande tempelpraktijken, zoals het direct identificeren van bezoekers met Zeus en Hermes. Dit maakt zichtbaar hoe moeilijk het was om een boodschap te verkondigen die onthecht was van lokale godenbeelden.
De inzet is de legitimiteit van de nieuwkomers: de misvatting dat Paulus en Barnabas zelf goddelijke wezens zijn dreigt hun boodschap te neutraliseren of te corrumperen door assimilatie in bestaande rituelen. De afwijzing door Paulus dat zij goden zijn (“ook wij zijn mensen, juist als gij”) legt een cruciaal verschil bloot tussen het christelijke verhaal en de religieuze gewoonten die om hen heen dominant zijn. Het argument dat de "levende God" zich niet alleen in het verleden, maar ook via seizoenen, voedsel en overvloed bekendmaakt, poogt een brug te slaan tussen herkenbare zegeningen en een onbekend, universeel godsbeeld.
Het vuurpunt van de tekst ligt in de conflictering tussen nieuwe en oude verbeeldingen van het goddelijke, en de poging van de apostelen om de aandacht af te wenden van zichzelf en te verwijzen naar een onzichtbare, universele Schepper. De kernbeweging is de breuk met traditionele idolatrie en de oproep tot het aanvaarden van een abstract en niet-mensvormig godsbegrip.
Psalm
Psalmen 115(113B),1-2.3-4.15-16.
Niet ons, Heer, niet ons, maar uw Naam komt de eer toe, want Gij zijt barmhartig en trouw Waarom moeten vreemde volkeren vragen Waar is toch Israels God?" De God van Israël is in de hemel, Hij handelt zoals Hij verkiest Hun afgodsbeelden zijn zilver en goud, door mensenhanden vervaardigd. Gezegend zijt gij door de Heer onze God die hemel en aarde heeft gemaakt. De hemel is eigen domein van de Heer de aarde deelde Hij toe aan de mensen.
Historische analyse Psalm
Deze psalm functioneert als een gedeelde liturgische verklaring van trouw aan de God van Israël, geuit temidden van rivaliserende religieuze systemen waarin tastbare beelden van goden gebruikelijk zijn. De liturgische voice richt zich op het collectief losmaken van eer voor zichzelf en het exclusief toeschrijven van eer aan de Heer, gemotiveerd door barmhartigheid en trouw. Dit is tegelijk een antwoord op de vraag van vreemde volkeren, die Israëls onzichtbare God als ongrijpbaar beschouwen.
Nummerende beelden zoals "hun afgodsbeelden zijn zilver en goud, door mensenhanden vervaardigd" maken duidelijk dat de tegenstelling niet alleen abstract is, maar in concrete materiële rituelen tot uiting komt. Waar de God van Israël een hemel is die zich niet laat representeren, zijn de goden van anderen zichtbaar, maar sprakeloos en zelf het product van menselijke arbeid.
De sociale rol van dit soort psalmen is het bevestigen van een collectieve identiteit die onderscheid maakt tussen het onzichtbare, scheppende karakter van de eigen godsdienst en de zichtbare, beperkte producten van andere cultussen. De hoofdbeweging is de rituele afbakening van eigen identiteit tegenover de zichtbare, maar beperkte goden der buren.
Evangelie
Uit het heilig Evangelie van onze Heer Jezus Christus volgens Johannes 14,21-26.
In die tijd zei Jezus tot zijn leerlingen: Wie mijn geboden onderhoudt, die hij heeft ontvangen, hij is het die Mij liefheeft. En wie Mij liefheeft, zal door mijn Vader bemind worden; ook Ik zal hem beminnen en Ik zal Mij aan hem openbaren. Judas ‑ niet de Iskariot ‑ zei tot Hem: 'Heer, hoe komt het dat Gij Uzelf aan ons zult openbaren en niet aan de wereld?' Jezus gaf hem ten antwoord: 'Als iemand Mij liefheeft, zal hij mijn woord onderhouden, mijn Vader zal hem liefhebben en Wij zullen tot hem komen en verblijf bij hem nemen. Wie Mij niet liefheeft, onderhoudt mijn woorden niet; het woord dat gij hoort, is niet van Mij, maar van de Vader die Mij gezonden heeft. Dit zeg Ik u, terwijl Ik nog bij u ben, maar de Helper, de heilige Geest, die de Vader in mijn Naam zal zenden, Hij zal u alles leren en u alles in herinnering brengen wat Ik u gezegd heb.
Historische analyse Evangelie
Deze tekst speelt zich af in het evangelie van Johannes tegen de achtergrond van een omstreden Joodse en Grieks-Romeinse wereld, waar verschillende opvattingen over waarheid, openbaring en gemeenschap circuleren. Jezus spreekt tot zijn innerlijke kring met expliciete nadruk op wederzijdse liefde, het onderhouden van zijn woord, en het ontvangen van goddelijke nabijheid – niet zichtbaar of publiek, maar als innerlijke geestelijke realiteit.
De discussie tussen Jezus en Judas (niet Iskariot) onderstreept de sociale spanning tussen openbaar verwachten en interne exclusiviteit. Het idee dat Jezus zich slechts aan zijn volgelingen openbaart en niet aan de wereld, wijst op een intieme omgang met het goddelijke die niet door spektakel of overreding bewerkstelligd wordt, maar door actieve toewijding en gehoorzaamheid. De Heilige Geest als "Helper" verschijnt hier als een blijvende, intern werkzame gids, die herinnering en onderricht garandeert als Jezus niet meer fysiek aanwezig is.
Het kernpunt ligt in het onderscheid tussen zichtbare openbare manifestatie (zoals mensen die tekenen eisen) en de onzichtbare, innerlijke aanwezigheid van Goddelijke liefde en kennis onder een beperkte groep: De doorslaggevende dynamiek is de verinnerlijking van openbaring en gemeenschap, niet via uiterlijke machten, maar door het onderhouden van het gesproken woord en de werking van de Geest.
Reflectie
Samenhang en contrast in godsbeeld en gemeenschap
Een opvallende samenstelling van deze lezingen is de overlapping en confrontatie van godsbeelden die via drie mechanismen expliciet worden getoond: afbakening van identiteit, transformatie van aanbidding, en verinnerlijking van openbaring. Elk van deze mechanismen speelt een rol in het oproepen, vormen en stabiliseren van een groep te midden van diverse religieuze contexten.
In Handelingen zien we hoe christelijke predikers botsen met een omgeving waarin het bovennatuurlijke direct tastbaar wordt verwacht – men erkent pas goddelijkheid wanneer zij die in mensen menen te zien. Paulus en Barnabas weigeren echter deze erkenning en verleggen de focus naar een universele, onzichtbare Schepper. De psalm plaatst deze abstractie tegenover de concrete zilveren en gouden beelden, waarmee eigenheid en trouw ritueel worden bevestigd tegen sociale druk in. Het Johannes-evangelie werkt deze lijn verder uit door te zeggen dat goddelijke nabijheid en openbaring allereerst van binnenuit, en exclusief binnen een toegewijde gemeenschap plaatsvinden – niet als publiek spektakel, maar als stille werking van de Geest onder hen die kiezen het woord te bewaren.
Waarom blijft deze compositie actueel? Omdat de spanning tussen zichtbare zekerheden en onzichtbare waarheden naar voren blijft komen bij het vormen van collectieve identiteiten, het stellen van grenzen, en het ontwikkelen van standaarden voor wat als echt, waardevol, en bindend geldt in gemeenschap. Iedere poging tot onderscheid en afbakening vindt plaats op het snijvlak van geërfde rituelen en nieuwe, vaak onzichtbare vormen van overtuiging en solidariteit.
Het, wat alle lezingen samenbindt, is het proces waarbij een gemeenschap zichzelf afgrenst door de overgang van publieke, zichtbare goden naar een onzichtbare bron van waarheid die intern ervaren en onderhouden wordt.
Opent een nieuwe chat met deze teksten.
De tekst wordt via de link aan ChatGPT doorgegeven. Deel geen persoonlijke gegevens die je niet wil delen.